Tools voor leraren
Achtergrond bij de tools:
Voor het theoretisch kader van de tools zijn we te rade gegaan bij de principes van de positieve psychologie en strengths-based learning enerzijds, en systemic thinking anderzijds. Die keuzes sluiten sterk aan bij de bevindingen uit de literatuurstudie. We schetsen kort de belangrijkste principes van de twee theoretische kaders.
Strengths-based learning
Strengths-based learning vertrekt voor haar theoretische basis vanuit de levenslooppsychologie (Berk, 2018). Daarin stopt de ontwikkeling niet aan de volwassenheid. Gedurende het hele leven komen er nieuwe ervaringen bij en ontstaan er nieuwe kansen om te leren en te ontwikkelen. In de levenslooppsychologie wordt erkend dat iemand ten dele zelf aan het stuur zit van die ontwikkeling. De deelnemer (of werknemer) is geen speelbal van psychologische theorieën en de daaruit ontwikkelde tests meer, maar een actor, die het leven zelf in handen neemt. Ontwikkeling wordt gezien als het combineren van lagere orde vaardigheden tot hogere orde vaardigheden (Breeuwsma, 1998). Daardoor ontstaat er keuzeruimte in welke vaardigheden op welke manier gecombineerd worden en valt die ontwikkeling nooit stil. Dit houdt in dat iemand op bepaalde vaardigheden uitgekeken kan geraken. Daardoor start de zoektocht naar nieuwe contexten om nieuwe vaardigheden te ontwikkelen, die opnieuw met oudere vaardigheden kunnen gecombineerd worden tot andere hogere orde vaardigheden. Onderliggend is het begrip 'energie' al aanwezig: bepaalde vaardigheden leveren geen energie meer. Dan start de zoektocht naar vaardigheden die dat wel doen.
Systemic thinking
Het denken vanuit een systemisch standpunt heeft vooral opgang gemaakt in het tweede deel van de vorige eeuw en vond haar ingang in de wetenschap via elektriciteit en elektronica om zo in computerwetenschappen te belanden. In de biologie en aanverwante wetenschappen wordt Ludwig von Bertalanffy als vader van de 'general systems theory' gezien. Mede onder druk van de klimaatverandering kwam er alsmaar meer de nadruk te liggen op ecosystemen. Vanuit de psychologie werd het systeemdenken vooral toegepast op (dysfunctionele) gezinnen en families, aan de ene kant en op organisaties aan de andere kant (Willemse, 2015).
Systemic design houdt in dat beleid of diensten kunnen ontworpen worden, vertrekkend van systemische analyses, die doorgaans een sterk participatief karakter hebben (Jones & Van Ael, 2022). De vaststelling dat een diverse groep van deelnemers beter in staat is om met 'wicked problems' aan de slag te gaan, vormt daarvan de basis.
Eén van de manieren om met systeemdenken aan het werk te gaan is het analyseren van een systeem in termen van feedback loops (Meadows, z.d.). Een systeem wordt gezien als een geheel van factoren die elkaar in evenwicht houden. De factoren die in een systeem een rol spelen, vormen loops. Wanneer een loop leidt tot 'meer', dan wordt dit een versterkende loop genoemd. Wanneer die loop leidt tot 'minder' dan heet dit een balancerende loop. Het geheel van versterkende en balancerende loops houden het systeem stabiel. Nieuwe invloeden of verandering in factoren kunnen ervoor zorgen dat het systeem instabiel wordt en ontregeld raakt.
Het grote verschil met meer klassieke analyses is dat (Arnold & Wade, 2015):
- Het oorzaak-gevolg denken wordt geïntegreerd in het werken met loops.
- De inter-connectiviteit van factoren sterk benadrukt wordt.
- Een systeem gezien wordt als een deel van andere, grotere systemen, zodat het noodzakelijk is om die in de analyses mee te nemen.
- Het gedrag van het systeem dynamisch is.
- Het systeem het gedrag beïnvloedt.
In het uitwerken van de tools kijken we naar de school én naar de senior-leraar als een 'systeem', dat aan de bovenstaande kenmerken voldoet. Daardoor verlaten we de strijd om de belangen en het eigen gelijk en vragen we om te erkennen dat zowel de school (met haar beleid), als de leraar in een onderling afhankelijke relatie elkaar beïnvloeden en elkaar wederzijds kunnen versterken (of niet).
Dit leidt ertoe dat we van beide kanten vragen:
- Om verantwoordelijkheid op te nemen voor zowel 'het eigen systeem' als voor het grotere geheel. Daarbij mag niet vergeten worden dat een senior-leraar ook deel uitmaakt van grotere systemen die buiten de school vallen. Dat kan maar als we naar de school kijken als een 'open systeem', dat ook onderhevig is aan factoren van buitenaf, zonder te vervallen in het denkbeeld dat die niet beïnvloedbaar zijn.
- Tijd te zien als een vriend, niet als een vijand. Te trage verandering leidt tot een status quo. Te snelle verandering tot deregulering. Communicatie leidt tot realistische verwachtingen en haalbare verandering.
- Transparant te zijn over het eigen systeem.
- Binnen het systeem elkaar de vrijheid te gunnen om verantwoordelijkheid op te nemen, zodat divers gedrag mogelijk is.
Bronnen:
Arnold, R. D., & Wade, J. P. (2015). A Definition of Systems Thinking: A Systems Approach. Procedia Computer Science, 44, 669-678. https://doi.org/10.1016/j.procs.2015.03.050
Berk, L.E. (2018). Development through the lifespan. Amsterdam: Pearson.
Breeuwsma, G. (1998). Alles over Ontwikkeling. Amsterdam: Boom.
Jones,P. & Van Ael, K. (2022). Design systems through comples systems. BIS Publisher.
Meadows, D. (z.d.) Leverage Points: Places to intervene in a system. Geraadpleegd van: https://donellameadows.org/wp-content/userfiles/Leverage_Points.pdf op 24 november 2023.
Willemse, J. (2015). Anders kijken. Bohn Stafleu van Loghum.
Tools
Tool 1: Tijdlijn
Om zelf een perspectief te hebben op je loopbaan is het belangrijk om je van je toekomst ook een goed beeld te kunnen vormen. Dat beeld zit meestal vaagweg in ons hoofd. Door dit concreet te maken, wordt het duidelijker welke keuzes je moet maken op korte termijn, middellange termijn en lange termijn (Oettingen & Schwoerer, 2013; Smallwood et al., 2011). Mensen die een duidelijk toekomstperspectief hebben en daar actief rond werken, hebben een hogere levenstevredenheid.
Wanneer gebruik je best deze tool?
Zet deze tool in als je nog niet uitdrukkelijk hebt stil gestaan bij je toekomstperspectief als leraar. Dat wil zeggen dat je (nog) niet weet wat hoe je lange termijn doel is opgedeeld in doelen op korte en middellange termijn.
Bronnen:
Oettingen, G., & Schwörer, B. (2013). Mind wandering via mental contrasting as a tool for behavior change. Frontiers in Psychology, 4. https://www.frontiersin.org/articles/10.3389/fpsyg.2013.00562
Smallwood, J., Schooler, J. W., Turk, D. J., Cunningham, S. J., Burns, P., & Macrae, C. N. (2011). Self-reflection and the temporal focus of the wandering mind. Consciousness and Cognition, 20(4), 1120-1126. https://doi.org/10.1016/j.concog.2010.12.017
Tool 2: Sterktes en energie
Ken je je sterktes (hogere orde vaardigheden ) en je zwaktes? Weet je welke energie geven en welke energie kosten? Met deze tool(s) breng je ze stapsgewijs in kaart. We bieden een eenvoudige (versie 1) en een meer diepgaande versie aan (versie 2).
Wanneer gebruik je best deze tool?
Als je geen duidelijk beeld hebt van je palet van sterktes en zwaktes en de relatie met energie, dan ga je best voor deze tool. Die blijft interessant als je jouw sterktes in termen van eigenschappen geformuleerd zijn (via een bestaande test voor talenten).
Tool 3: Factoren die voor jou een rol spelen
De bevraging is opgesteld op basis van een aantal factoren die bij duurzame inzetbaarheid een rol spelen. Het is belangrijk dat jij voor jezelf in kaart brengt welke van die factoren jouw functioneren bepalen.
Wanneer gebruik je best deze tool?
Gebruik deze tool als je wil bepalen wat in jouw functioneren vooral een rol speelt en hoe je daar zelf naar kijkt. Je doet dit met hetzelfde 'vocabularium' als de bevraging.
Tool 4: Breng het 'systeem' rondom jou in kaart
Met deze tool zet je de stap naar systemisch denken: hoe werkt jouw 'systeem' en op welke manier werkt het systeem rondom jou? Hoe beïnvloed je elkaar wederzijds? Waar liggen de hefbomen om je toekomstperspectief, dromen of verandering te realiseren?
Wanneer gebruik je best deze tool?
Deze tool geeft jou inzicht in het grotere geheel rondom jou en hoe jij daarin functioneert. Als je het gevoel hebt dat dezelfde 'cirkeltjes' of valkuilen steeds terugkomen, legt deze tool uit waarom. Deze tool bouwt verder op tool 2 en 3 waarin je enerzijds jouw sterktes in kaart hebt gebracht en anderzijds de factoren die voor jou belangrijk zijn.
Tool 5: De drie horizonskaart: Waar wil je
naartoe?
De drie-horizonskaart maakt duidelijk wat je wil behouden, wat je wil afbouwen en wat je wil ontwikkelen. De tool nodigt je uit om dit zodanig te formuleren zodat het multi-inzetbaar is. In deze tool nemen we het materiaal van alle vorige tools mee.
Wanneer gebruik je best deze tool?
Met deze tool stel je je toekomstperspectief scherp: wat is echt belangrijk? Wat doe je omdat het moet of omdat het 'de gewoonte is'. Wat is het verband met wat je wil en met de beschikbare tijd? Deze tool bouwt verder op tool 1, 2 en 3 waarin je jouw tijdlijn, sterktes en de factoren die voor jou belangrijk zijn in kaart hebt gebracht.
Tool 6: Jouw besluit
Je hebt niets aan een plan dat in de kast blijft liggen. In 'jouw besluit' denk je na over de onderhandelingsruimte en alternatieve wegen om jouw toekomstperspectief te realiseren. Dit besluit heb je best helder in je hoofd bij evaluatie- en functioneringsgesprekken of bij overleg over de planning van het volgende schooljaar of een nieuw project.
Wanneer gebruik je best deze tool?
Gebruik deze tool als je graag voor jezelf alles op een rijtje wil zetten, zodat je bij jouw eigen flexibele plan kan blijven tijdens overleg waar belangrijke zaken worden beslist. Deze tool vertrekt van jouw denkwerk van tool 5 of meer bepaald van jouw drie horizonskaart.