Het onderzoek

Deze website is het resultaat van een tweejarig praktijkgericht wetenschappelijk onderzoek (PWO) waarin zowel kwantitatieve als kwalitatieve onderzoeksmethoden gebruikt werden om inzichten te verzamelen en materialen te ontwikkelen. Zoals weergegeven in de figuur hiernaast stellen we het onderzoek aan de hand van vier grote onderzoeksfasen voor: literatuurstudie, digitale gevalideerde bevraging, tools voor het versterken van duurzame inzetbaarheid van senior-leraren en tools voor het versterken van een duurzaam personeelsbeleid voor senior-leraren. 

De focus binnen dit project lag op de doelgroep van de senior-leraren (45-plussers), maar dat neemt niet weg dat heel wat inzichten van toepassing zijn voor alle leraren. Bijgevolg kunnen de ontwikkelde tools eveneens zonder leeftijdsbeperkingen ingezet worden in functie van de duurzame inzetbaarheid voor het gehele team in jouw school.

Tijdens het onderzoeksproces verlopen de verschillende fasen niet strikt chronologisch, maar staan ze continu in verbinding met elkaar. Concreet zijn we bijvoorbeeld gestart met een uitgebreide literatuurstudie om de digitale bevraging te ontwikkelen en onderzoeksdata te verzamelen, maar ook in de volgende fasen hebben we gebruik gemaakt van vakliteratuur om recente wetenschappelijke inzichten te implementeren in het ontwikkelwerk van de tools.

In wat volgt lichten we de vier onderzoeksfasen verder toe aan de hand van een omschrijving en meer toelichting bij het onderzoeksproces. 

Literatuurstudie

Omschrijving

Bij het verkennen van de literatuur was, gezien de complexiteit van het thema, het afbakenen van bepalende factoren voor het duurzaam versterken van de inzetbaarheid van senior-leraren het primaire doel.  Belangrijk hierbij is dat dit onderzoek niet vertrekt vanuit een deficit benadering waarbij de focus ligt op problemen en tekortkomingen, maar naar analogie van de positieve psychologie er in het onderzoeks- en ontwikkelwerk ingezet werd op de sterktes van senior-leraren en de manier waarop een school deze een plaats kan geven in hun personeelsbeleid in het onderwijs.

Onderzoeksproces

Bij het afbakenen van bepalende factoren en het maken van conceptuele theoretische keuzes die van belang zijn voor het versterken van de duurzame inzetbaarheid hebben we componenten die in de literatuur regelmatig terugkeerden als factoren gedefinieerd. In dit proces hebben we met andere woorden geen keuze gemaakt tussen factoren die op het eerste zicht inhoudelijk in dezelfde lijn liggen, maar ervoor geopteerd om de nuance die elke factor vanuit zijn theoretisch kader een plaats te geven. Concreet hebben we bijvoorbeeld zowel de factor 'zelfregie' als 'autonomie' elk vanuit hun theoretische stroming behouden als bepalend voor het versterken van de duurzame inzetbaarheid. De factoren die vanuit de uitgebreide literatuurstudie als bepalend naar voor kwamen, vormden de basis van de digitale bevraging. Hierbij is het belangrijk om te vermelden dat factoren zowel op het niveau van de individuele leraar als de context van een school een bepalende rol kunnen spelen en we een combinatie van beiden weerhouden hebben.

Om onze inzichten vanuit de literatuur op een overzichtelijke manier te delen, wordt gebruik gemaakt van stellingen met telkens hun wetenschappelijke duiding die je onderaan op de pagina van de 'Visie en het theoretisch kader' kan terugvinden.  

Digitale gevalideerde bevraging

Omschrijving

Met de literatuurstudie als basis bestaat de bevraging uit 87 items. De bevraging werd digitaal afgenomen via het Medallia Agile Research (Online Survey Software CheckMarket) en het invullen nam ongeveer 30 minuten in beslag.

De bevraging is opgebouwd uit enerzijds algemene vragen die peilen naar de algemene jobtevredenheid als leraar, gender, leeftijd, anciënniteit, opdrachtvolume, rollen, combinatie met een job buiten het onderwijs, graad waarin men actief is als leraar en het al dan niet opnemen van een verlofstelsel. Anderzijds worden theoretische factoren bevraagd die uit de literatuurstudie geselecteerd werden en een combinatie zijn tussen zowel de individuele factoren 'zelfregie, autonomie, toekomstperspectief, toewijding, competentiegevoel, inzet eigen sterktes, hulpbronnen, vitaliteit, sociaal kapitaal, waarden, jobvoldoening en fysieke gezondheid' als de contextfactoren van de school 'disciplinair klimaat, visie, transparant evaluatiebeleid, professionaliseringskansen, kwaliteit van de werkomgeving en de schoolcultuur met betrekking tot senior-leraren'.

Om de bevraging methodologisch zo correct mogelijk op te stellen, maken we gebruik van gevalideerde vragenlijsten of delen ervan om onze geselecteerde factoren te bevragen. Concreet hebben we volgende wetenschappelijk gevalideerde vragenlijsten vertaald naar de specifieke context van de individuele leraar of school: Job crafting questionnaire (Slemp & Vella-Brodrick, 2013), Basic Psychological Need Satisfaction at Work Scale (Deci et al., 2019), Teacher questionnaire (PISA 2022), Utrechtse bevlogenheidsschaal (Schaufeli & Bakker, 2003), Perceived justice (De Backer et al., 2011), Teachers' feeling of belonging, exhaustion, and job satisfaction: the role of school goal structure and value consonance (Skaalvik & Skaalvik 2011).

Onderzoeksproces

In totaal vulden reeds 621 leraren, gesitueerd binnen 9 scholen en 1 scholengemeenschap, de bevraging in. Deelnemende scholen ontvingen een 'Schoolrapport' waarin naast de gemiddelde score per item ook de spreiding van de antwoorden, uitgedrukt als percentage, werd opgenomen. Om de anonimiteit van de deelnemende leraren te garanderen, werden bepaalde open antwoorden niet in het schoolrapport opgenomen. Een deelnemende school had zelf de keuze welke doelgroep geselecteerd werd om de bevraging in te vullen. Zo waren er scholen waarin alle leraren de bevraging invulden, maar andere scholen kozen ervoor om enkel de groep vanaf de leeftijd van 45 jaar te bevragen.

Statistische analyses op de totale dataset van alle deelnemende leraren werden uitgevoerd met het IBM softwareprogramma SPSS. Deze dataset werd onderzoeksmatig gebruikt voor enerzijds het valideren van de verschillende factoren van de bevraging en anderzijds het opmaken van een 'Benckmarkrapport'. Ondanks dat we voor de meeste factoren van onze bevraging gebruik gemaakt hebben van reeds gevalideerde vragenlijsten door deze aan te passen aan de context van de individuele leraar of school werd de betrouwbaarheid van alle factoren berekend aan de hand van de Cronbach's alpha. Met uitzondering van de items rond de factor 'toekomstperspectief' zijn alle factoren statistisch betrouwbaar waardoor we mogen stellen dat onze bevraging gevalideerd is en verdere analyses op het geheel van de dataset uitgevoerd kunnen worden. Zo hebben we de leraren die deelgenomen hebben verdeeld in vier leeftijdscategorieën: jonger dan 35 jaar (N=108), tussen de 35 en 44 jaar (N=149), tussen de 45 en 54 jaar (N=190) en 55 jaar of ouder (N=174). Voor de bevraagde factoren zijn we nagegaan of er betekenisvolle verschillen waren tussen deze vier leeftijdscategorieën. Een belangrijk resultaat van onze analyses dat we hier graag willen delen is dat indien er leeftijdsverschillen zijn in de perceptie van bepaalde factoren deze verschillen al vanaf de leeftijd van 45 jaar bepalend zijn zonder een verder onderscheid met de groep van 55-plussers. Voor het versterken van een duurzaam personeelsbeleid voor senior-leraren kan je je als school met andere woorden dus best focussen op de doelgroep vanaf 45 jaar en niet enkel op de 55-plus leraren.

Naast deze berekening van de betrouwbaarheid van de factoren van de bevraging werden de gemiddelden per item van alle factoren berekend op het geheel van de dataset. Deze gemiddelde score vormde de basis voor het 'Benckmarkrapport' en werd bezorgd aan de deelnemende scholen. Elke deelnemende school kon op deze manier voor elk item de gemiddelde scores behaald binnen hun eigen school, zoals opgenomen in het 'Schoolrapport', vergelijken met deze van de totale dataset. Aanvullend op de gemiddelde score per item bevatte het 'Benchmarkrapport' van elke school ook de spreiding en standaarddeviatie. Op die manier kunnen scholen met andere woorden sterktes en uitdagingen detecteren op basis van de resultaten van de eigen school als beginsituatie om op basis hiervan een aanzet te maken voor aanpassingen in eigen duurzaam personeelsbeleid. Daarnaast vormt de vergelijking tussen de beginsituatie van de eigen school met het geheel van de dataset in het 'Benchmarkrapport' een hulpmiddel om de ontwikkelde tools binnen dit onderzoek gerichter in te zetten voor de individuele leraren en de specifieke context van de school.

Ten slotte vormde de analyses van de gehele dataset met inbegrip van de open antwoorden de basis voor het ontwikkelwerk voor de tools voor het versterken van de individuele senior-leraren en een duurzaam personeelsbeleid.

Indien jij graag meer wilt te weten komen over onze bevindingen van de bevraging en met de ontwikkelde tools aan de slag wil gaan, verwijzen wij jou graag door naar onze professionaliseringsinitiatieven.

Bronnen:

De Backer, M., Boen, F., Ceux, T., De Cuyper, B., Høigaard, R., Callens, F., Fransen, K., & Vande Broek, G. (2011). Do perceived justice and need support of the coach predict team identification and cohesion? Testing their relative importance among top volleyball and handball players in Belgium and Norway. Psychology of Sport and Exercise, 12(2), 192-201. https://doi.org/10.1016/j.psychsport.2010.09.009

Deci, E. L., Ryan, R. M., Gagné, M., Leone, D. R., Usunov, J., & Kornazheva, B. P. (2019). Basic Psychological Need Satisfaction at Work Scale [Dataset]. American Psychological Association. https://doi.org/10.1037/t71065-000

PISA 2022 Database. (z.d.). OECD. Geraadpleegd 21 oktober 2022, van https://www.oecd.org/en/data/datasets/pisa-2022-database.html

Schaufeli, WB., & Bakker, A. (2003). De Utrechtse Bevlogenheid Schaal: Handleiding.

Skaalvik, EinarM., & Skaalvik, S. (2011). Teachers' feeling of belonging, exhaustion, and job satisfaction: The role of school goal structure and value consonance. Anxiety, Stress & Coping, 24(4), 369-385. https://doi.org/10.1080/10615806.2010.544300

Slemp, G. R., & Vella-Brodrick, D. A., (2013). The job crafting questionnaire: A new scale to measure the extent to which employees engage in job crafting. International Journal of Wellbeing, 3(2), 126-146. https: //doi.org/10.5502/ijw.v3i2.1

Tools voor het versterken van de individuele senior-leraar en duurzaam personeelsbeleid